Çfarë zbulon dështimi italian për të ardhmen e reformës tonë?

Dështimi i referendumit në Itali rifokuson debatin mbi mënyrën se si ndërhyhet në gjyqësor dhe çfarë rezultate priten kur ndryshohet struktura e pushteteve të brendshme.

Propozimi i kryeministres italiane synonte ndarjen e të dy grupeve profesionale: gjyqtarëve dhe prokurorëve do t’u takonin dy institucione të veçanta, me qëllim të minimizimit të ndikimit të prokurorisë mbi vendimet gjyqësore.

Në nivel formal kjo përngjan me idenë që u promovua më parë në Shqipëri: dy organe të ndara për të dy grupet, premisa që premton zbutjen e mekanizmave të mbyllur korporativë brenda sistemit të drejtësisë.

Përvojat shqiptare tregojnë një drejtim tjetër: ndarja e dy komisioneve kushtetuese shërbeu në praktikë për të konsoliduar klonimin e interesave të brendshme dhe për të rritur peshën e prokurorisë ndaj gjykatave për shkak të dispozitave konkrete që i dhanë prioritet agjencisë hetimore.

Një nga pasojat më të rëndësishme ka qenë krijimi i mundësive ligjore që prokuroria të veprojë me mjete të forta kundër anëtarëve të gjyqësorit, siç parashikon ligji për kontrollin e veprimeve, çka në përmbledhje i dha më shumë pushtet hetimit sesa vendimit gjyqësor.

Në ndryshim nga ajo që ndodhi tek ne, propozimi në Itali, përveç ndarjes strukturore, përpiqej të përmbante elementë që të zvogëlonin ndikimin e brendshëm korporativ pa u dhënë prerogativa të pakontrolluara organeve hetimore.

Për shembull, ideja për një trup disiplinor ku disa anëtarë zgjidhen jashtë rrethit të brendshëm synon të prishet zinxhiri i njohësive personale që mund të zvogëlojë pavarësinë e hetimit dhe të rrisë llogaridhënien kolegjiale.

Kjo binaritet strukturor — ngjashmëri formale, ndryshim substancial — shpjegon pse reforma jonë nuk arriti të arrijë efektet e pritshme: ndryshimet iu dhanë më shumë hapësirë organit hetues, ndërsa gjykatat mbetën të varura në praktikë.

Si rezultat, pasojat janë të prekshme: mungesë efikasiteti në dhënien e vendimeve, bllokime për shkak të riorganizimit të hartës gjyqësore dhe shtyrje masive të seancave, çka lë shumë qytetarë në pritje të datave për gjykim.

Arsyeja kryesore pse reforma duhet të rivlerësohet është e thjeshtë: nëse edhe një shtet anëtar i Bashkimit Evropian shqyrton mënyra të tjera për të kufizuar dominimin e prokurorisë, atëherë duhet të ndryshojmë hapa për t’u siguruar që pushteti gjyqësor të jetë me të vërtetë i pavarur dhe i përgjegjshëm. Reforma nuk duhet ndalur; mënyra konkrete e zbatimit duhet riparë, jo të riprovohet me të njëjtat dobësi.