Ajo që parlamentarët e 1921 kërkonin por u harrua nga historia

Fokusimi i Parlamentit të sotëm në akuza dhe kërkesa për largime të ekzekutivit nuk është një fenomen i ri; në vitin 1921 të njëjtat debate u manifestuan përmes polemikave rrethanore dhe shqetësimeve kombëtare, por me ton dhe shqetësime të drejtuara më shumë tek fati i popullit jashtë kufijve.

Mbledhja e 34-të, në datën 18 korrik 1921, u mbajt pasdite dhe shërben si pasqyrë e tensioneve politike të kohës; përballë një liste emrash të shquar u zhvilluan diskutime të gjata të përqendruara te dhuna dhe përgjegjësitë ndërkombëtare.

Një nga çështjet që u ngrit menjiherë ishte kërkesa për t’u kujdesur për dokumente dhe prova lidhur me mizoritë e raportuara; një deputet informoi se kishte materiale që duhej dorëzuar dhe ruajtur në arkiva, për të mos u humbur prova kundër veprimeve të dhunshme.

Një tjetër debat qendror u përqendrua në formësinë e propozimeve parlamentare: u sqarua dallimi midis një mocioni dhe një urdhri të ditës, dhe pas këtyre sqarimeve erdhi propozimi për të vendosur një vendim të Këshillit Kombëtar që të dërgonte një trup të posaçëm për çështjen në fjalë.

Mustafa Kruja argumentoi se ajo që po kërkohej nuk ishte thjesht një propozim individual, por një vendim zyrtar i organit kolektiv; qëllimi ishte dërgimi i një komisioni për të kryer përfaqësim dhe propagandë në parlamentet kryesore evropiane për të shpërndarë të vërtetat e gjendjes.

Përmes këtij komisioni synohej t’u bëhej presion qeverive të fuqive të mëdha që të përdornin mjetet e tyre për të ndihmuar njerëzit e shtypur jashtë kufijve të Shqipërisë së vitit 1913, duke kërkuar respektimin e të drejtave njerëzore dhe gjuhësore të komuniteteve shqiptare.

Një zë ekonomik dhe pragmatik në seancë ishte S. Koleka, i cili paralajmëroi për rreziqet e provokimit të diplomacive të huaja dhe ndikimin e mundshëm në stabilitetin e brendshëm; këto shqetësime reflektuan shqetësjen për balancimin e interesave të brendshme me presionet e jashtme.

Koleka theksoi gjithashtu se disa fuqive të jashtme mund t’u interesonte të mos bashkohej veprimi tonë, për shkak të interesave të tyre reciproke në territorin tonë, kështu që duhet të veprohej me maturi për të shmangur pasoja të padëshiruara.

Në fjalën e tij, H. Prishtina shprehu çudinë e tij pse Këshilli Kombëtar, që më parë kishte aprovuar dërgimin e një delegacioni me entuziazëm, dukej se po ndryshonte kurs; ai vuri në dukje kontrastin midis miratimit të mëparshëm dhe pasigurisë së tanishme.

Argumentet e drejtuesve të diskutimit thanë se kosovarët duhej të mbanin parasysh interesin më të gjerë të shtetit shqiptar dhe jo vetëm çështjet lokale; kjo linjë mendimi kërkonte harmonizim midis kërkesave rajonale dhe strategjisë së shtetit.

Përfaqësues të tjerë theksuan se qasja e diasporës dhe e përfaqësuesve publikë duhet të jetë e matur, pasi disa akuzuan qeveritë fqinjë për kapjen dhe censorimin e letrave që përshkruanin kryengritjet dhe përpjekjet e brendshme të popullit.

U përmend gjithashtu se dy deputetë me reputacion të mirë mund të merrnin detyrën e përfaqësimit jashtë, por se kjo barrë do të ishte e rëndë dhe kërkonte peshim të kujdesshëm për t’u ngarkuar me detyra të tilla.

Më tej u kërkua që propozimi për komision të vihej në votë menjëherë; nëse parlamenti nuk do ta pranojë, atëherë përgjegjësia do të binte tek ata që e mbronin idenë dhe do të duhej të justifikoheshin para opinionit publik.

Nga ana e deputetëve me ton emocional, u kujtua përkushtimi dhe sakrifica e mëparshme e atyre që kishin luftuar për lirinë e vendit; u shfaq një ndjenjë mirënjohjeje dhe dhimbjeje për ata që vazhdojnë të vuajnë jashtë kufijve.

U rihap diskutimi mbi idenë se edhe pse disa komunitete qëndronin jashtë kufirit të vitit 1913 po ndanin identitetin kombëtar dhe njerëzor me qytetarët e brendshëm, prania e tyre duhej të trajtohej si çështje e përbashkët morale dhe politike.

Në diskurs u shfaq shpresa se pas konflikteve të mëdha do të vinte një epokë që mbronte të drejtat themelore: përdorimin e gjuhës, mbrojtjen e minoriteteve dhe sigurinë e jetës dhe pronës, si elemente thelbësore për të ardhmen kombëtare.

Veçanërisht u evidentua frika morale ndaj procesit të asimilimit dhe dhunës ndaj elementeve të një popullsie të veçantë, duke theksuar se ngjarjet e raportuara në territore të caktuara ishin të papranueshme dhe kërkonin ndërhyrje.

Si përfundim të debatit, pati një mbështetje të qartë për dërgimin e një komisioni të shpejtë në Evropë, siç e propozoi Mustafa Kruja; synimi ishte kërkimi i mbrojtjes së të drejtave territoriale, njerëzore dhe gjuhësore për bashkëkombasit jashtë kufijve të vitit 1913.

Kjo seancë tregohet si një moment kur përtej polemikave të përditshme politikë u përpoq të vendosej një përgjegjësi ndërkombëtare për të ndihmuar njerëzit në vështirësi, duke kërkuar veprime konkrete dhe sensibilizim në nivelet më të larta diplomatike.

Në përmbledhje, diskutimet e 18 korrikut 1921 reflektojnë një përzierje të shqetësimeve praktike, emocionale dhe diplomatike: forma e propozimit, strategjia e jashtme, dhe kujdesi për popullin jashtë kufijve mbetën çështjet kyçe të atij takimi.